Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego („ustawa lutowa”), uznaje się za nieważne orzeczenia wydane przez polskie organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości lub przez organy pozasądowe w okresie od rozpoczęcia ich działalności na ziemiach polskich, począwszy od 1 stycznia 1944 r. do 31 grudnia 1989 r., jeżeli czyn zarzucony lub przypisany był związany z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego albo orzeczenie wydano z powodu takiej działalności, jak również orzeczenia wydane za opór przeciwko kolektywizacji wsi oraz obowiązkowym dostawom.
W praktyce oznacza to, że osoby represjonowane, a po ich śmierci także uprawnieni członkowie rodziny, mogą ubiegać się o uznanie wydanego orzeczenia za nieważne, a następnie dochodzić od Skarbu Państwa odszkodowania i zadośćuczynienia.
Jak wygląda procedura?
W pierwszej kolejności wszczynane jest postępowanie o stwierdzenie nieważności orzeczenia (z wyjątkiem przypadków wskazanych w art. 11 ustawy lutowej),
Postępowania o stwierdzenie nieważności orzeczenia następuje na wniosek:
- Rzecznika Praw Obywatelskich,
- Ministra Sprawiedliwości,
- prokuratora,
- osoby represjonowanej,
- osoby uprawnionej do składania na jej korzyść środków odwoławczych, a w razie śmierci, nieobecności w kraju lub choroby psychicznej osoby represjonowanej, także jej krewnego w linii prostej, przysposabiającego lub przysposobionego, rodzeństwa oraz małżonka;
- organizacji zrzeszającej osoby represjonowane za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego,
Co do zasady, w postępowaniu o stwierdzenie nieważności orzeczenia mają odpowiednie zastosowanie przepisy kodeksu postępowania karnego, z tym że udział prokuratora w posiedzeniu o stwierdzenie nieważności jest obowiązkowy. W posiedzeniu ma prawo wziąć udział osoba represjonowana, osoba uprawniona do składania na jej korzyść środków odwoławczych, a w razie śmierci, nieobecności w kraju lub choroby psychicznej osoby represjonowanej, także jej krewny w linii prostej, przysposabiający lub przysposobiony, rodzeństwo oraz małżonek, a ponadto, za zgodą sądu, inne osoby.
Nieważność orzeczenia stwierdza sąd okręgowy albo wojskowy sąd okręgowy, jeżeli zgodnie z obowiązującymi przepisami w dniu wejścia w życie ustawy właściwy do rozpoznania sprawy o czyn będący przedmiotem tego orzeczenia jest sąd wojskowy. Stwierdzenie nieważności orzeczenia uznaje się za równoznaczne z uniewinnieniem. Miejscowo właściwy do stwierdzenia nieważności jest sąd, w którego okręgu, określonym przepisami obowiązującymi w dniu wejścia w życie ustawy, wydane zostało przez organ I instancji orzeczenie będące przedmiotem postępowania o unieważnienie.
Jeżeli nie można ustalić właściwości miejscowej sądu w oparciu o ustawę lutową, sprawę rozpoznaje odpowiednio Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie lub Wojskowy Sąd Okręgowy w Warszawie.
Odszkodowanie i zadośćuczynienie
Drugim etapem jest dochodzenie od Skarbu Państwa odszkodowania oraz zadośćuczynienia przed właściwym sądem okręgowym.
Osobie, wobec której stwierdzono nieważność orzeczenia albo wydano decyzję o internowaniu w związku z wprowadzeniem w dniu 13 grudnia 1981 r. w Polsce stanu wojennego, przysługuje od Skarbu Państwa:
- odszkodowanie za poniesioną szkodę majątkową,
- zadośćuczynienie za doznaną krzywdę wynikłe z wydania lub wykonania orzeczenia albo decyzji o internowaniu,
Jeżeli osoba uprawniona zmarła, uprawnienie to przechodzi na małżonka, dzieci i rodziców.
Żądanie odszkodowania lub zadośćuczynienia należy zgłosić odpowiednio w sądzie okręgowym lub wojskowym sądzie okręgowym, który wydał postanowienie o stwierdzeniu nieważności orzeczenia, w terminie 10 lat od daty jego uprawomocnienia się.
Ustawa przewiduje również możliwość dochodzenia odszkodowania i zadośćuczynienia przez osoby, wobec których zachodziły przesłanki do stwierdzenia nieważności orzeczenia, lecz ostatecznie zostały uniewinnione albo postępowanie wobec nich umorzono z przyczyn wskazanych w art. 17 § 1 pkt 1 i 2 Kodeksu postępowania karnego, pod warunkiem, że były wcześniej zatrzymane lub tymczasowo aresztowane oraz nie uzyskały wcześniej prawomocnie odszkodowania lub zadośćuczynienia. Co ważne, w takiej sytuacji roszczenia o odszkodowanie i zadośćuczynienie nie przedawniają się.
Podkreślenia wymaga fakt, iż ustawa lutowa nie przewiduje możliwości odszkodowania i zadośćuczynienia z powodu każdej represji ze strony autorytarnego czy niedemokratycznego państwa, ale jej celem jest zrekompensowanie krzywd tylko tych osób, które podejmowały rzeczywiste działania na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego i były represjonowane za prowadzenie takiej działalności lub z powodu jej prowadzenia (Wyrok SA w Szczecinie z 2.10.2025 r., II AKa 155/25).
Podsumowanie
Nasza kancelaria z powodzeniem reprezentuje osoby represjonowane oraz ich rodziny w postępowaniach prowadzonych na podstawie ustawy lutowej. Mamy doświadczenie zarówno w sprawach o stwierdzenie nieważności orzeczeń, jak i w postępowaniach o przyznanie odszkodowania oraz zadośćuczynienia.
Zapewniamy kompleksową obsługę na każdym etapie sprawy. Rozpoczynamy od ustalenia stanu faktycznego oraz pozyskania dokumentacji archiwalnej, w tym akt znajdujących się w zasobach Instytutu Pamięci Narodowej. Następnie przygotowujemy i składamy niezbędne wnioski, reprezentujemy klientów przed sądem oraz prowadzimy postępowanie aż do uzyskania należnych świadczeń. Każdą sprawę analizujemy indywidualnie, mając świadomość, że za dokumentami i orzeczeniami kryją się osobiste historie osób, które przez lata doświadczały represji.
Zapraszamy do kontaktu. Specjalizujemy się m.in. w prawie rodzinnym. Sprawdź szczegóły na naszej stronie: https://prawnicybialystok.pl/prawo-rodzinne/